"Fiziği yalınlıkla sunmakla ünlü olan açıklama ustasından bir gövde gösterisi daha - John Roch, The Times Yazın Eki"

Konunun ana mimarlarından birisi olan Feynman 20. yüzyıl fiziğinin birkaç bağımsız zaferinden birini açıklamakta harikalar yaratıyor. - The New York Times Kitap İnceleme Eki."

"Kuantum elektrodinamiği ya da kısaca KEDİ, ışık ve elektronların nasıl etkileştiğini anlatan "tuhaf kuram"dır. Bu kuram Richard Feynman ve meslekdaşları sayesinde aynı zamanda fiziğin kesinlikle bilinen ender kısımlarından birisi olmuş ve her türlü denemeden başarıyla çıkmıştır. Feynman'ın en çok satan anıları olan Eminim ki Şaka Yapıyorsunuz Bay Feynman, usta fizikçinin üstün bir yazar da olduğunu ortaya koymuştur. Güzelliği berraklığında olan bu konferans dizisinde de KEDİ'ye eksiksiz bir giriş yapmaktadır.

"Nobelli fizikçi Feynman özgün olmaktan kendisini alamamakta, bu canlı, hayranlık veren kitapta (oluşmasına belirli katkılarda bulunduğu) ışığın kuantum kuramını sıradan insanlara anlatmaktadır. -New Yorker-

"Dört tane, konuşan, rüzgar gibi bölümde... KEDİ'yi genel okur kitlesine tek bir denklem kullanmadan açıklamaktadır. -Philip Morrison, Scientific American-

"Feynman'ın konferansları harikulade olmuş olmalı; bunlar aynı derecede büyüleyici bir kitaba, KEDİ'ye; zekasıyla mayalanmış, ve canlılık katılmış, yaşayan bir girişe dönüşmüşler. Bugünün fiziğine merak duyan herkes satın almalıdır. - Pedro Walosheck, Nature"

"Kitabın özgün adı QED, kuramın İngilizce adının, artık evrensel olarak kısaltılmış halidir. Ancak yazarın kitapta sık sık tekrarladığı temel zorluk ve karışıklıklara bir nazire olmak üzere yakıştırılmış olan ve İngilizce konuşulan ülkelerde çok kullanılan eski bir Latince kısaltmadır. Bu kısaltma "ispatı gereken şey açıklanmıştır" anlamına gelen ve tüm karışıklıkların ortadan kalktığını ve her şeyin artık çok kolaylaştığını ifade etmek için kullanılan "Quod Erat Demonstrandum"un baş harflerinden oluşur. Buna uygun Türkçe bir karşılık bulamadığından, bir yakıştırma uydurmak yerine böylesine kısaltmayı yeğledim. (çeviren)

Basından

BİR BAŞKA KEDİ
Kuantum elektrodinamiğinin sıradan insanlar ve öğrenciler için yazılmış bu tatlı anlatımlı kitabı, dikkate değer ölçüde ödünsüz ve eksiksizdir. Bu amaçların her ikisine de erişebilmek "yaratıcı öğretme" gücünün iyi bir örneğidir. Böyle bir şeyi herhalde usta ya da sanatçı olmayan kimse beceremez. Zira, Feynman'ın kitabın "Teşekkür" bölümünde söylediği gibi, birçok "popüler" bilim kitabını çarpıtma pahasına zekice bir dil kullanarak basit ve anlaşılabilir bir görünüm sunabilmektedir. Feynman doğanın nasıl işlediğini aslına uygun bir tasvirle gösterirken, doğanın niçin böylesine tuhaf davrandığını hiç kimsenin anlamadığına da sık sık değiniyor; "Bütün fiziğin % 99'u olan ışık ve madde ile uğraşmak için yeni bir seziş öneriyor. Fizikçi olmayanlara hitap ettiği halde KEDİ (QED) her fizikçi, hatta kuantum elektrodinamiği ile ilgilenenler için bile "esinleyici" bir deneyim, hiç olmazsa çözüm bekleyen problem ve soruları anımsatacak nitelikte bir kitap. Ben kendi adıma, özellikle "Açık Uçlar" adlı son bölümü, her ne kadar hemen hiç bir fizikçi artık sonlulaştırmanın (renormalisation) sonsuzluklarıyla, KEDİ'nin matematiksel tutarlılığıyla, a= 137,0359 (2) gibi" ... fiziğin en büyük kahredici esrarlarından birisi... karşımıza insanların anlayamayacağı şekilde çıkan tılsımlı bir sayı" olan ince yapı sabitiyle, kütlelerin değerleriyle uğraşmıyor olsa da son derece alçakgönüllü ve etkileyici bulduğumu söylemeliyim. "Bu öykünün tümü boyunca özellikle tatmin edici olmayan bir nokta kaldı; gözlenen parçacıkların kütleleri olan m. Bu sayıları uygun bir şekilde açıklayabilecek hiçbir kuram yoktur. Bu sayıları her kuramın içinde kullanıyoruz ama ne olduklarını da, nereden geldiklerini de anlayamıyoruz... ciddi bir problem.." gibi sorunları, Dirac'ın sık sık yaptığı ve Feynman'ın da bu kitapta yapmakta olduğu gibi, kendimize de yeni kuşağa da beliğ bir şekilde sürekli olarak hatırlatmalıyız. Evet, belki de bu sorular fazlasıyla zor. Öte yandan KEDİ'nin yöntemlerini diğer alan kuramlarına aktarmayı tam bir iç rahatlığıyla yapmamız olanaksız, çünkü böyle bir durumda KEDİ'yi tamamlayamadan bırakmış olacağız. Feynman sonlulaştırmaya "çılgınca bir süreç" derken, bunun "matematiksel meşrûluğundan kuşkulu" olduğunu, ama gene de "günün birinde b (yalın bağlaşım sabiti) ile e (elektrik yükü) arasında meşrû bir matematiksel bağıntı bulunmasının mümkün" olacağından umutlu olduğunu belirtiyor. Demek ki zor ama olanaksız değil.

Bu açık uçlara karşın KEDİ, iyi bir kuramın en iyi örneği; halen hiçbir sorun çıkartmadığı gibi sınanabildiği her yerde çok kesin sonuçlar vermekte ve aynı zamanda da çok pratik ("iyi bir kuram kadar pratik hiç bir şey yoktur"). Kitabın büyük bölümü bir çok gündelik olayın açıklanmasına hasredilmiş: ışığın bir pencereden yansıması (Newton için ilk esrarlardan biri), aynaların yansıma yasalarının çıkarılması, kırınım, şebekeler, serap, kristallerde kırınım/yansıma çift yarık deneyleri ve ışık ile elektronların maddeden saçılması. Yeni sezi, küçük ve bir kronometrenin ibresi gibi dönen oklara dayanmakta. Bunlar foton ya da elektronun gidebileceği her yola ait genliğin fazını ve boyunu gösteriyor. Tedirgili KEDİ (perturbative QED) üç eyleme dayanıyor: fotonun bir yerden bir yere gitmesi, elektronun bir yerden bir yere gitmesi ve elektronunun bir fotonu salması ya da soğurması. Küçük oklarla iş yapmanın kuralları da çok basit. Belli bir fotonun, diyelim ki bir S kaynağından çıkıp bir C camından yansıyarak A algılayıcısına giderken ne yapacağını bilemiyoruz ama olasılıkları hesaplayabiliyoruz. S'den çıkıp C'den geçerek A'ya giden tüm yolları gözönüne alalım: (i) herhangi bir şey değişik yollarla olabilecekse okları ya da fazörleri topla; (ii) eğer olay ardışık basamaklardan ya da bağımsız parçalardan oluşmuşsa okları çarp. Sonuç olarak okun karesi olayın olasığını verir. KEDİ'nin üstünlüğü ve çekiciliği bu üç temel eylemin basitliğinden kaynaklanıyor. Feynman, Feynman diyagramlarını son derece ciddiye alıyor ve bunlarla haklı olarak gururlanıyor. Yine de diyagramların ya da yolların sayısı, yüksek mertebelerde iyice arttığında ([elektorun manyetik momentinin hesaplanmasında] "Fazladan sekiz b'si olan terim, her birinin yüz bin civarında terimi olan dokuz yüz kadar diyagram içerir") bağlı-durumlarda pratik sınırlamalar çıktığını gizlemiyor.

Son 20 sayfada Feynman, fiziğin "geri kalan %1"inden, yani çekirdek olaylarından, bunların artıp duran -400'ü aşkın ("Dörtyüz adet parçacığı kabullenemeyiz.")- sayılarından söz ediyor ve nasıl tedirgemeli KEDİ'ninkilerle aynı olan fikirlerin, gloun (tutçular) için ve nasıl ağır vektör bozonları alışverişinin zayıf etkileşmeler kuramında kullanıldığını anlatıyor; "Foton ve üç W'nun bir şekilde bağlantılı oldukları apacık, ama bugün anladığımız kadarıyla bağlantıyı açık olarak görmek zordur. Kuramların "dikiş yerlerini" hâlâ görebilirsiniz." (Herhalde simetri bozulması ve Higgs parçacıkları problemlerini kastediyor). KEDİ'ye gelince, Feynman "Basit üç mümkün cevap düşünüyor: Fizikçinin sınırlı hayal gücü, belki doğanın kendini tekrarlaması ya da bunların hep aynı şeyin değişik görünümleri olması. Kuramın diğer karmaşıklıklarına da değinilmekte [olabildiğince bilinmeyen kuark (lor) karışma açıları, çeşni sayısı, kütleler]. Parçacık fiziği şimdi "Berbat bir kargaşa, mutsuz bir bulamaç" gibi görülmekte ama Feynman gene de iyimser: "Bu her zaman böyleydi" diyor.

"Foundations of Physics, vol. 17, no. 1, 1987" den çevrilmiştir.

(Asım O. Barut, KİTAP DÜNYASINDAN, Bilim (Scientific American), Aralık 1993, sayı:4)

Kitaptan Bir Bölüm

Bu kitap, bildiğimiz kadarıyla hiç denenmemiş bir girişimdir. Oldukça zor bir konunun (kuantum elektrodinamiği) sıradan bir dinleyici kitlesine dolaysız ve açıkyürekli bir anlatımıdır. Bu, ilgi duyan bir okuyucuya doğanın nasıl davranabildiğini anlatabilmek için kendisinin ne şekilde düşündüğüne ilişkin bir anlayış sağlamak üzere hazırlanmıştır.

Eğer fizik okumayı planlıyorsanız (ya da halen okumaktaysanız), bu kitapta "unutmanız" gereken hiçbir şey yoktur. Bu, daha da ileri kavramların herhangi bir evirme gerekmeden yerleştirilebileceği bir çerçevenin her ayrıntısıyla tam bir anlatımıdır. Fizik okumuş olanlar için ise, bütün o karmakarışık hesapları yaparken aslında ne yaptıklarının ifşasıdır.

Küçük bir çocukken Feynman "bir sersemin yapabildiğini bir başkası da yapabilir" diye başlayan bir kitaptan yüksek matematik çalışmaya esinlenmiş. Bu kitabı, okurlarına aynı sözlerle ithaf etmek ister: "Bir sersemin anlayabildiğini bir diğeri de anlayabilir."